Chapitre 2
L’appropriation des principes de sante et d’hygiène de vie
Lecture : 23 minQuiz de 12 questions
# L’appropriation des principes de sante et d’hygiène de vie
## Objectifs et prérequis
**Objectifs généraux** : À l’issue de ce chapitre, l’élève sera capable de comprendre les principes fondamentaux du saut en hauteur, d’appliquer les règles d’hygiène et de sécurité liées à cette activité, d’analyser sa propre technique à l’aide de critères objectifs, et d’adopter des comportements responsables favorisant la santé et le bien-être dans la pratique sportive.
**Prérequis** : Maîtrise des notions de base en éducation physique (posture, équilibre, coordination), connaissance des règles de sécurité en salle de sport ou sur piste, capacité à suivre des consignes orales et écrites, notions élémentaires de biomécanique (force, impulsion, trajectoire).
---
## Introduction
Le saut en hauteur est une discipline athlétique qui consiste à franchir une barre horizontale placée entre deux supports verticaux sans la faire tomber, en utilisant uniquement l’impulsion du corps. Cette activité sollicite fortement le système neuromusculaire, exige une bonne maîtrise de la coordination, de la vitesse d’approche et de la technique d’envol, tout en imposant des contraintes importantes sur les articulations (chevilles, genoux, hanches, colonne vertébrale). Dans le cadre de l’appropriation des principes de santé et d’hygiène de vie, il est essentiel d’aborder le saut en hauteur non seulement comme un geste technique, mais aussi comme une pratique pouvant influencer positivement ou négativement l’état de santé de l’élève selon les conditions de sa réalisation. Une mauvaise technique, un échauffement insuffisant, un équipement inadapté ou un surentraînement peuvent entraîner des blessures (entorses, tendinites, lombalgies, fractures de fatigue). À l’inverse, une pratique régulière, encadrée et consciente favorise le développement de la force explosive, de la proprioception, de la confiance en soi et de la discipline personnelle. Ce chapitre vise donc à intégrer les dimensions techniques, sécuritaires et sanitaires du saut en hauteur dans une approche globale de l’éducation à la santé.
---
## I. Le saut en hauteur : principes techniques et biomecaniques
### Définition et objectifs du saut en hauteur
> Le saut en hauteur est une discipline athlétique où l’athlète cherche à franchir une barre horizontale placée entre deux montants verticaux, en utilisant uniquement une impulsion prise d’élan, sans aide extérieure, et sans faire tomber la barre.
L’objectif principal est de maximiser la hauteur franchie tout en minimisant les risques de blessure. Contrairement au saut en longueur, où la distance horizontale est privilégiée, ici la performance se mesure exclusivement en hauteur verticale franchie au-dessus de la barre.
### Phases du saut en hauteur (modèle Fosbury Flop)
Le saut en hauteur moderne utilise presque exclusivement la technique du *Fosbury Flop*, popularisée par Dick Fosbury aux Jeux olympiques de 1968. Cette technique se décompose en quatre phases distinctes :
1. **L’élan d’approche** :
- L’athlète effectue une course courbée (en général de 8 à 12 pas) vers le côté opposé à celui où il souhaite passer la barre (ex : approche de gauche pour passer la barre en se retournant vers la droite).
- La vitesse augmente progressivement, avec une dernière foulée plus longue et plus puissante pour préparer l’impulsion.
- Le centre de masse reste bas pendant l’approche pour faciliter la conversion de l’énergie horizontale en énergie verticale.
2. **L’impulsion (ou prise d’appui)** :
- Réalisée sur un seul pied (généralement le pied intérieur par rapport à la courbe de l’élan).
- Le pied d’appui est placé légèrement en avant du corps, le genou fléchi, puis il s’étend explosivement (extension de la cheville, du genou et de la hanche) pour générer une force verticale maximale.
- Le bras opposé au pied d’appui est levé haut pour aider à la rotation du corps et à l’équilibre.
- Cette phase dure moins de 0,2 seconde et doit convertir l’impulsion horizontale en vitesse verticale.
3. **L’envol et la rotation du corps** :
- Après l’impulsion, le corps se lève et commence à se retourner autour de son axe longitudinal (axe tête-pieds).
- Le dos se courbe (arc arrière) pour permettre au bassin de passer au-dessus de la barre tandis que les pieds et la tête restent en dessous.
- Cette rotation est facilitée par l’asymétrie de l’impulsion (bras levé, jambe libre fléchie) et par la tension des muscles du tronc.
- Le centre de masse du corps passe *sous* la barre pendant cette phase, ce qui permet de franchir une hauteur supérieure à celle du centre de masse — principe clé du Fosbury Flop.
4. **La retombée** :
- Après avoir franchi la barre, le corps se redresse progressivement pour atterrir sur le dos, sur un tapis de réception mou (en mousse ou en fibres synthétiques).
- L’atterrissage se fait en douceur, les jambes légèrement fléchies pour absorber l’impact, afin de protéger la colonne vertébrale et les articulations.
### Bioméchanique du saut en hauteur : notions clés
Plusieurs grandeurs physiques permettent d’analyser la performance en saut en hauteur :
- **Vitesse verticale à l’impulsion ($v_y$)** :
C’est la composante verticale de la vitesse acquise au moment du départ du sol. Elle détermine la hauteur théorique maximale que le centre de masse peut atteindre, en négligeant les pertes d’énergie.
Selon la mécanique du point matériel lancé verticalement :
$$
h_{max} = \frac{v_y^2}{2g}
$$
où $g = 9,81 \, \text{m/s}^2$ est l’accélération de la gravité.
Par exemple, si $v_y = 4,0 \, \text{m/s}$, alors :
$$
h_{max} = \frac{(4,0)^2}{2 \times 9,81} = \frac{16}{19,62} \approx 0,815 \, \text{m}
$$
Cela signifie que le centre de masse peut monter de 0,815 m au-dessus de son point de départ. Comme le centre de masse d’un adolescent debout est à environ 0,95 m du sol, la hauteur théorique franchissable serait alors d’environ $0,95 + 0,815 = 1,765 \, \text{m}$.
En pratique, grâce à la technique du Fosbury Flop (qui permet au centre de masse de passer sous la barre), des sauteurs peuvent franchir des barres situées à 20–30 cm au-dessus de la hauteur théorique de leur centre de masse.
- **Impulsion ($J$)** :
L’impulsion est le produit de la force moyenne appliquée pendant le temps de contact avec le sol :
$$
J = F_{moy} \cdot \Delta t
$$
Elle est égale à la variation de la quantité de mouvement :
$$
J = m \cdot \Delta v
$$
où $m$ est la masse du sauteur et $\Delta v$ la variation de sa vitesse verticale (de 0 à $v_y$).
Pour un sauteur de 50 kg visant $v_y = 4,0 \, \text{m/s}$ :
$$
J = 50 \times 4,0 = 200 \, \text{N·s}
$$
Si le temps de contact $\Delta t = 0,18 \, \text{s}$, alors la force moyenne nécessaire est :
$$
F_{moy} = \frac{J}{\Delta t} = \frac{200}{0,18} \approx 1111 \, \text{N}
$$
Cela correspond à plus de 2 fois le poids du corps ($mg = 50 \times 9,81 = 490,5 \, \text{N}$), montrant l’importance de la force explosive des membres inférieurs.
- **Travail et puissance** :
Le travail effectué pendant l’impulsion est égal à la variation de l’énergie cinétique :
$$
W = \Delta E_c = \frac{1}{2} m v_y^2
$$
Pour le même sauteur :
$$
W = \frac{1}{2} \times 50 \times (4,0)^2 = 400 \, \text{J}
$$
La puissance moyenne développée est :
$$
P_{moy} = \frac{W}{\Delta t} = \frac{400}{0,18} \approx 2222 \, \text{W}
$$
Cela illustre la demande métabolique élevée de cette phase courte mais intense.
### Exemple résolu : calcul de la hauteur théorique franchissable
**Énoncé** : Un élève de troisième, masse 48 kg, réalise une impulsion donnant une vitesse verticale de 3,8 m/s. Calculer la hauteur maximale que son centre de masse peut atteindre. En supposant que son centre de masse est à 0,92 m du sol lorsqu’il est debout, quelle est la hauteur théorique maximale de barre qu’il pourrait franchir avec une technique parfaite (Fosbury Flop permettant au centre de masse de passer 0,25 m sous la barre) ?
**Solution** :
1. Hauteur gagnée par le centre de masse :
$$
h_{gain} = \frac{v_y^2}{2g} = \frac{(3,8)^2}{2 \times 9,81} = \frac{14,44}{19,62} \approx 0,736 \, \text{m}
$$
2. Hauteur du centre de masse au point le plus haut :
$$
h_{CM,max} = 0,92 + 0,736 = 1,656 \, \text{m}
$$
3. Avec la technique Fosbury Flop, le centre de masse peut passer jusqu’à 0,25 m sous la barre :
$$
h_{barre,max} = h_{CM,max} + 0,25 = 1,656 + 0,25 = 1,906 \, \text{m}
$$
Donc, théoriquement, il pourrait franchir une barre à **1,91 m** (arrondi au centimètre près).
**Vérification** : Cette valeur est cohérente avec les performances de bons sauteurs de niveau collège (1,60–1,80 m pour les filles, 1,70–1,90 m pour les garçons en troisième).
### Exercices d’application corrigés
**Exercice 1** :
Un sauteur de 52 kg développe une vitesse verticale de 4,2 m/s à l’impulsion.
a) Calculer la hauteur maximale que son centre de masse peut atteindre.
b) Si son centre de masse est à 0,94 m du sol, quelle est la hauteur théorique de barre qu’il pourrait franchir en supposant que sa technique permet au centre de masse de passer 0,20 m sous la barre ?
c) Quelle impulsion doit-il générer pendant le contact avec le sol si le temps d’appui est de 0,16 s ?
**Corrigé** :
a) $ h_{gain} = \frac{(4,2)^2}{2 \times 9,81} = \frac{17,64}{19,62} \approx 0,900 \, \text{m} $
b) $ h_{CM,max} = 0,94 + 0,900 = 1,840 \, \text{m} $
$ h_{barre,max} = 1,840 + 0,20 = 2,040 \, \text{m} $ → **2,04 m**
c) $ J = m \cdot v_y = 52 \times 4,2 = 218,4 \, \text{N·s} $
$ F_{moy} = \frac{J}{\Delta t} = \frac{218,4}{0,16} = 1365 \, \text{N} $
**Exercice 2** :
Deux élèves effectuent un saut en hauteur. L’élève A a une masse de 45 kg et atteint $v_y = 3,5 \, \text{m/s}$. L’élève B a une masse de 55 kg et atteint $v_y = 3,2 \, \text{m/s}$. Lequel des deux a généré la plus grande impulsion ? Lequel a la plus grande énergie cinétique verticale à l’impulsion ?
**Corrigé** :
Impulsion :
- A : $ J_A = 45 \times 3,5 = 157,5 \, \text{N·s} $
- B : $ J_B = 55 \times 3,2 = 176,0 \, \text{N·s} $ → **B a la plus grande impulsion**
Énergie cinétique :
- A : $ E_{c,A} = \frac{1}{2} \times 45 \times (3,5)^2 = 0,5 \times 45 \times 12,25 = 275,6 \, \text{J} $
- B : $ E_{c,B} = \frac{1}{2} \times 55 \times (3,2)^2 = 0,5 \times 55 \times 10,24 = 281,6 \, \text{J} $ → **B a aussi la plus grande énergie cinétique**
---
## II. Le saut en hauteur : règles de sécurité, hygiène et prévention des blessures
> La sécurité dans la pratique du saut en hauteur repose sur trois piliers : un équipement conforme et bien entretenu, un environnement adapté et dégagé, et une préparation physique et technique progressive de l’élève.
### Équipement nécessaire et vérifications préalables
- **Barre de saut** : Doit être en fibre de verre ou en métal léger, pesant entre 1 et 2 kg, avec des extrémités arrondies pour éviter les blessures en cas de choc. Elle doit être facilement déplaçable et réglable en hauteur.
- **Montants (ou crémaillères)** : Deux poteaux verticaux stables, ancrés au sol ou lestés, capables de soutenir la barre sans vaciller. Ils doivent être équipés de supports en caoutchouc ou en plastique pour éviter d’endommager la barre.
- **Tapis de réception** : Obligatoire. Doit être d’une épaisseur minimale de 50 cm (norme pour le scolaire), couvrant entièrement la zone de chute prévue. Il doit être en mousse à haute densité recouverte d’une toile résistante au feu et à l’usure. Les bords doivent être biseautés pour éviter les trébuchements.
- **Chaussures** : Doivent être spécifiques à l’athlétisme (pointes légères avec adhérence optimale sur piste synthétique ou terre battue), bien lacées, en bon état (semelle non usée, tige intégrale). Interdiction de pratiquer en chaussures de ville, tongs ou pieds nus.
- **Vêtements** : Doivent permettre une grande liberté de mouvement (short ou collant, t-shirt près du corps). Éviter les vêtements amples qui pourraient s’accrocher à la barre ou gêner la rotation.
Avant chaque séance, l’enseignant doit vérifier :
- La stabilité des montants (pas de jeu latéral).
- L’état du tapis (pas de déchirure, pas de zone affaissée).
- La propreté et la sécheresse de la piste d’approche (pas d’eau, de gravier, de feuilles).
- La présence d’un espace de dégagement d’au moins 2 mètres derrière et sur les côtés du tapis.
### Échauffement spécifique et prévention des blessures
> Un échauffement inadéquat augmente considérablement le risque de lésions musculaires, tendineuses ou articulaires, notamment au niveau du tendon d’Achille, des genoux et du bas du dos.
L’échauffement doit durer entre 15 et 20 minutes et se décomposer en trois phases :
1. **Phase générale (5–8 min)** :
- Course lente à allure faible (footing) pour augmenter la température corporelle.
- Mobilisation articulaire : chevilles (rotations, flexions-extension), genoux (balancements, flexions), hanches (cercles, fentes légères), colonne vertébrale (torsions douces, étirements latéraux).
- Étirements dynamiques : fentes marchées, genoux hauts, talons-fesses, pas chassés latéraux.
2. **Phase spécifique (7–10 min)** :
- Exercices de gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage gainage
Quiz du chapitre
12 questions — vérifie chaque réponse pour voir l'explication.